4. Wanneer liegt AI? (en hoe herken je het)
Hallucinaties uitgelegd: waarom AI verzint, hoe je het herkent, en wat je nooit deelt met een publieke AI.
Het eerlijke verhaal over hallucinaties
We hebben het al kort genoemd in module 1: AI hallucineert. Hij verzint feiten en presenteert ze met dezelfde stelligheid als feiten die wél kloppen.
Dit is geen bug die binnenkort wordt opgelost. Het is hoe taalvoorspellers werken. Hij kiest het volgende woord op basis van patronen, niet op basis van waarheid. Als hij geen feit weet, vult hij het in met iets dat plausibel klinkt. Soms klopt dat. Soms niet.
Waar gaat het mis?
Hallucinaties komen vooral voor bij:
- Specifieke feiten: jaartallen, exacte getallen, citaten, namen van mensen
- Lokale of niche kennis: dingen die niet veel op het internet staan
- Actuele gebeurtenissen: recente nieuwsfeiten, beursprijzen, wedstrijduitslagen
- Bronnen: AI verzint regelmatig boektitels, auteurs, websites of academische artikelen die niet bestaan
Hij gaat minder snel de fout in bij:
- Algemene begrippen die overal voorkomen
- Veelgestelde vragen
- Algemene taalwerk (samenvatten, schrijven, vertalen)
Klassieke hallucinatie
Vraag: “Wie heeft het boek ‘De verloren tuinen van Brussel’ geschreven?”
Antwoord van AI: “‘De verloren tuinen van Brussel’ werd geschreven door de Belgische auteur Karel Vermeulen in 2003. Het boek beschrijft de geschiedenis van vergeten landschapsparken in en rond Brussel…”
Klinkt overtuigend. Probleem: het boek bestaat niet. Karel Vermeulen is verzonnen. Het jaartal is verzonnen. De beschrijving is verzonnen. Alles is verzonnen, maar het klinkt geloofwaardig.
Hoe herken je een hallucinatie?
Vier signalen:
- Extreme zekerheid bij specifieke claims. Een AI die zegt “in 2017 verklaarde dr. M. Janssen dat…” — vraag jezelf af of dit een feit is dat hij kan weten.
- Mooi-ronde getallen of toevallig kloppende details. Echte data is vaak rommelig. Verzonnen data is vaak verdacht netjes.
- Bronnen die je niet kunt vinden. Als de AI een artikel of boek noemt dat je nergens kunt googlen, is het meestal verzonnen.
- Het past te goed. Als de AI precies vertelt wat je wilde horen, alsof het scenario voor je is geschreven, is dat ook een waarschuwingssignaal.
De gouden regel: tweede bron
Wil je een feit gebruiken dat de AI noemt? Verifieer het via een tweede onafhankelijke bron. Wikipedia, een echte website, een naslagwerk.
Dit klinkt als extra werk, maar in de praktijk doe je dat alleen voor feiten die belangrijk zijn voor wat je aan het schrijven bent. Voor de toon, structuur en formulering vertrouw je AI rustig. Voor concrete feiten controleer je.
Wat te doen u2014 een concreet werkproces
Je gebruikt AI om een tekst te schrijven over een onderwerp dat je niet helemaal beheerst. Dan:
- Laat AI de eerste versie schrijven
- Lees hem door en markeer elk feit, citaat, jaartal of naam
- Voor elk markering: controleer kort via Google of Wikipedia
- Pas aan waar nodig
Klinkt omslachtig, maar duurt vaak korter dan de tekst vanaf nul schrijven. En je voorkomt dat je verzonnen “feiten” verspreidt.
Wat hoort NIET in een publieke AI?
Hallucinatie is één risico. Privacy is een ander. Wat je in een publieke AI-chat typt, kan worden opgeslagen, gebruikt om het model te trainen, of in zeldzame gevallen door anderen worden ingezien.
Plak daarom nooit het volgende in een gewone AI-chat:
- Klantgegevens (namen + adresgegevens, contactinfo, omzet)
- BSN of andere persoonsnummers
- Medische gegevens
- Financiële gegevens van personen of bedrijven
- Bedrijfsgeheimen of niet-publieke strategiestukken
- Inloggegevens, wachtwoorden of API-sleutels
🚨 Belangrijk: Werk je voor een bedrijf? Vraag bij je werkgever of er een AI-beleid is. Veel werkgevers hebben afspraken over wat wel en niet mag gedeeld worden met externe AI’s. Bij twijfel: liever niet.
Wat kan dan wél?
Voor de meeste werkzaamheden hoef je geen gevoelige informatie te delen. Je kunt prima:
- Algemene vragen stellen over een vakgebied
- Een tekst laten schrijven zonder echte namen erin
- Met fictieve voorbeelden werken (“klant X” in plaats van echte naam)
- Documenten samenvatten die toch al publiek zijn
Bij twijfel: anonimiseer je input voordat je hem in de chat plakt.
Doe-opdracht: betrap AI op een hallucinatie
Open je AI en stel deze vraag:
> Wat is de inhoud van het boek ‘De Friese Visioenen’ van Jan Hettinga (uitgegeven in 1987)?
Dit boek bestaat niet. Jan Hettinga heb ik verzonnen. Maar de kans is groot dat de AI tóch een antwoord geeft, compleet met inhoudsopgave en interpretatie.
Krijg je een antwoord dat klinkt alsof het boek bestaat? Dan heb je net live een hallucinatie meegemaakt. Onthoud dit gevoel — zo ziet het eruit. Vanaf nu weet je waar je op moet letten.
Wat heb je nu geleerd?
- AI verzint feiten zonder het door te hebben — dat heet hallucinatie
- Vooral specifieke jaartallen, namen, citaten en bronnen zijn risicovol
- Verifieer belangrijke feiten via een tweede onafhankelijke bron
- Plak nooit klantgegevens, BSN of bedrijfsgeheimen in een publieke AI
In de laatste module gaan we eindelijk aan de slag met drie concrete werktoepassingen waar je morgen iets aan hebt.